• БУЛГАН ГОЛ
    Баян-Өлгий ба Ховд аймгийн Булган сумууд
  • Зургийг Б.Баяр
    БУРХАН БУУДАЙ УУЛ
    Говь-Алтай аймгийн Бигэр, Цогт, Халиун сумууд
  • Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сум
    ЭРГЭЛИЙН ЗОО
    Зургийг Н.Батсайхан
  • НАГАЛХААН УУЛ
    Төв аймгийн Архуст сум
  • Зургийг Ч.Буянбадрах
    ИХ ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дундговь аймгийн Говь-Угтаал, Баянжаргалан сумууд
  • ИХ НАРТ
    Дундговь аймгийн Айраг, Даланжаргалан сумууд
  • ЗАГИЙН УСНЫ ГОВЬ
    Дундговь, Өмнөговь, Дорноговь аймгийн нутгийн зааг
  • Сүхбаатар аймаг
    ЛХАЧИНВАНДАД УУЛ
    Эрдэнэцагаан сум

3. БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ ГАЗАР

ИХ ГАЗРЫН ЧУЛУУ

Дундговь аймгийн Говь-Угтаал, Баянжаргалан сумдын нутагт орших Их газрын чулуун уул нь Монголын их боржин бүсийн хамгийн их хэмжээтэй хэсэг юм. Хурц шовх оргил, үлдэц хадан цохио бүхий өвөрмөц тогтоцтой үзэсгэлэнт газрын нэг бөгөөд байгалийн үзэсгэлэн, газарзүйн онцлогийг хамгаалах зорилгоор 2003 онд УИХ-ын 30 дугаар тогтоолоор улсын тусгай хамгаалалтанд авчээ. Мандалговь-иос зүүн урагш 80 километрт оршдог. Их газрын чулуу нь хойш урагшаа чиглэлтэй 20 километр орчим үргэлжилсэн хоёр хэсгээс тогтох  бөгөөд хамгийн өндөр цэг нь 1706 метр өндөр Ерлөг уул юм. Их газрын чулууны боржин цохио нь ухаа ягаан өнгөтэй, том ширхэгтэй талстуудаас бүрдэх ба тууш, босоо, хөндлөн янз бүрийн хагарал газруудтай.

Их газрын чулууны бүсэд Тоонот, Агуйт, Эхийн умай, Рашаант зэрэг 40 гаруй агуй байдаг бөгөөд тэдгээр нь зүүн хэсгийн Өлзийт, Сүмбэр уулын урд хэсэгт салангид орших боржин цохионд байдаг. Агуйт хэмээх газар нь боржин цохионы баруун урд байрладаг бөгөөд энэ агуй руу  2 метр өргөн, 5 метр өндөр зууван амаар орж 11 метр яваад мухарт нь тулна. Тоонотын агуй нь Агуйтын хадны ар бэлд оршино. Нийт урт нь 27 метр бөгөөд агуйн төгсгөл хэсэгт орой нь цоорхой тул Тоонот гэж нэрлэжээ. Өлгий агуй нь Тоонотын агуйгаас зүүн тийш 1.4 километрт байрлах бөгөөд эрт үед энэ агуйд ном судар их байдаг байсан гэлцдэг. Унаа хад, Боов хад, Лусын эзэн, Хаан хатан хоёр загасны ам зэрэг олон сонин тогтоц бүхий хад чулуутай. “Төв боржигон” баазын ойролцоо уртын дуучин Норовбанзад гуайд зориулсан дурсгалын хөшөө буй.

Агуй байрлаж буй хадан цохионууд нь харгана, шаваг, буйлс зэрэг сөөг ургамал оролцсон хялгана-агьт ургамалтай. Эдгээр агуйнууд нь үзэж сонирхоход газрын бартаа багатай, хоорондоо ойрхон орших тул явган аялал хийх боломжтой юм.