• Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ШАТАР ЧУЛУУ
    Зургийг Б.Баяр
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШИВЭЭТ УЛААНЫ ЦОГЦОЛБОР
  • Хөвсгөл, Бүрэнтогтох сум
    УУШИГИЙН ӨВӨРИЙН БУГАН ХӨШӨӨ
  • Булган аймаг
    НАРИЙН ХҮРЭМТИЙН ХҮН ХӨШӨӨ
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв, Эрдэнэ сум
    ТОНЬЮКУКЫН ГЭРЭЛТ ХӨШӨӨ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Булган, Хутаг-Өндөр сум
    БАЙБАЛЫК ХОТ буюу БИЙБУЛАГИЙН ТУУРЬ
    Зургийг Н.Энхболд
  • Булган, Дашинчилэн сум
    ХАР БУХЫН БАЛГАС
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Хэнтий, Цэнхэрмандал сум
    ХАР ЗҮРХНИЙ ХӨХ НУУР
    Хаадын хөшөө бүхий цогцолбор
  • Хархорум хотын гэрэлт хөшөөний суурь
    МЭЛХИЙ ЧУЛУУ
    Өвөрхангай, Хархорин сум
  • Төв, Эрдэнэ сум, Ёл уул
    XIII ЗУУН ЦОГЦОЛБОР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Хэнтий, Батширээт сум
    ӨГЛӨГЧИЙН ХЭРЭМ
    Ихэсийн газар
  • Хэнтий, Дэлгэрхаан сум
    НОМЫН ГЭРЭЛТ ХӨШӨӨ
    Хөдөө арал, Аураг ордын туурь
  • Төв, Эрдэнэ сум
    ЧИНГИСИЙН МОРЬТ ХӨШӨӨ
    Цонжинболдог толгой
  • Хэнтий, Баян-Адарга сум
    МОНГОЛ ХАТАДЫН ӨРГӨӨ
    Зургийг Ж.Мөнхжаргал
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ЛАМТЫН ХҮН ХӨШӨӨ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хан Хэнтийн нуруу
    БУРХАН ХАЛДУН УУЛ
    Зургийг Б.Батзаяа

12. МОНГОЛЫН ТҮҮХ

КИДАН БУЮУ ХЯТАН

Уйгаруудын дараа Киргизүүд монгол нутаг дээр 50 орчим жил ноёрхон суусан боловч НТ 901 онд киданчуудад шахагдан гарчээ. НТ YI зуунд Ляо голын орчимд нутаглаж байсан Сяньби нараас киданчууд тасарч гарсан гэж судлаачид үздэг. НТ 388 онд киданчууд умард Вэй улсын цэрэгт цохигдон хоёр хэсэгт хуваагдаж баруун зүг шилжин суурьшсан нь Си (күмоси) гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд зүүн зүгт очиж суусныг нь Хятан гэж нэрлэжээ. НТ 901 онд Амбагян хэмээгч Киданы хуучин 8 аймгийг үндэс болгож Хятан улсыг байгуулан хаан суужээ. Хятанчууд хаанаа 3 жил болоод дараагийн хааныг сонгодог байсан бөгөөд эл уламжлал НТ 917 оноос өөрчлөгдөж хаан ширээг үе залгамжилдаг болгожээ.


Хятан улс нь 55 аймаг улсаас бүрддэг байсан бөгөөд өмнөд хэсгийн 16, хойд хэсгийн 28, гадаад хэсгийн 8 аймаг, засаг захиргаа төвлөсөн Их аймаг, бага аймаг, хараат аймгуудаас тус тус бүрддэг байв. НТ 951-960 онд Чжоу улстай, 960-1278 онд Сүн, Бохай, Солонгос, Дундад Азийн улсуудтай өргөн харилцааг тогтоож байжээ. Хятан улс нь тус бүр 500-700 морьт цэрэгтэй хүнд, хөнгөн гэж нэрлэгдэх 4 морин цэргийн хороотой байв. Явган цэргийн ангиудаас гадна сайд түшмэд нь хувьдаа цэрэгтэй байжээ. 50 мянган хүнтэй их армийг бүрдүүлж “Улсын цэргийн ерөнхий захирагч” хэмээх цэргийн эрхтнээр захируулж байжээ. Хятан улс галт буу зохион бүтээж дайн байлдаанд хэрэглэсэн бөгөөд ард иргэд нь цэргийн хууль, архи нэрэхтэй холбоотой хууль, давсыг худалдаалах журам бүхий хууль, тамхины хууль, татварын хууль зэргийг дагаж мөрддөг байв.


Алтан улсын хойд хязгаарын 16 хот Хятан улсын мэдэлд байсан бөгөөд Алтан улсын дараа гарч ирсэн Сүн улс нь Ин, Мо, И хэмээх тойргуудад байх тэдгээр хотуудыг Хятан улсаас буцааж авсныхаа төлөө жил бүр 100 мянган лан мөнгө, торго дурдан өгдөг байжээ. 1070 онд хааны зарлигаар харъяат малчин аймгуудаас жил тутам 300-20000 хүртэл малыг татварт авч байв. 


Хятанчууд газар тариалан эрхэлж, гар урлал, торгоны урлал хөгжүүлж, мод чулуун гүүр барьж, бичиг үсгийг улам дэлгэрүүлж, харьцангуй суурьшмал соёл иргэншилтэй байсан учраас замын тэмдэглэл бичиж үлдээжээ. Бөө мөргөлтэй байж байгаад дараа нь бурхны шашин шүтэх болжээ. НТ 920 онд нанхиад үсгийн үлгэрээр хэдэн мянган тэмдэгт бүхий Их бичиг гаргаж, НТ 925 онд 378 үсэгтэй Бага бичгийг зохиожээ. Эдүгээ Хэнтий аймгийн Рашаан хаданд хятан бичээсийн дурсгал бий. Хятанчууд анх удаагаа ном барлан хэвлэж, буддын шашны сургаал Ганжуурыг 5000 дэвтэр хэвлэсэн тухай баримт байдаг. Хятад, солонгос, энэтхэг зохиолуудыг орчуулдаг номын сантай байснаас гадна уран зураг, хөрөг зураг нэлээд хөгжсөн байсныг судлаачид тогтоожээ. Будда, күнзийн сургаалыг дэлгэрүүлж, гадаад орон руу ном судрыг бэлгэнд явуулах, гаднаас ном судар бэлгэнд авч байсан түүхэн баримтууд үлдсэн байна. 


Хятаны үеийн олдвор: Хятанчуудын ноёрхол 901-1125 оны хооронд тогтсон бөгөөд монголын нутаг дээр цэргийн цайз бэхлэлтүүд барьсан нь өнөө үед үлдсэн Хэрлэн барс хотын цамхаг, Зүүн Баруун хэрэм, Хар бухын балгас, Чин толгойн балгас зэрэг  болно. Эдгээр тууринаас ихэвчлэн хөрөг зураг болон байгалийн сэдэвт зургууд, шаазан ваар, барилгын материалууд олджээ.


 

Эх сурвалж: Монгол орны лавлах