• Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ШАТАР ЧУЛУУ
    Зургийг Б.Баяр
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШИВЭЭТ УЛААНЫ ЦОГЦОЛБОР
  • Хөвсгөл, Бүрэнтогтох сум
    УУШИГИЙН ӨВӨРИЙН БУГАН ХӨШӨӨ
  • Булган аймаг
    НАРИЙН ХҮРЭМТИЙН ХҮН ХӨШӨӨ
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв, Эрдэнэ сум
    ТОНЬЮКУКЫН ГЭРЭЛТ ХӨШӨӨ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Булган, Хутаг-Өндөр сум
    БАЙБАЛЫК ХОТ буюу БИЙБУЛАГИЙН ТУУРЬ
    Зургийг Н.Энхболд
  • Булган, Дашинчилэн сум
    ХАР БУХЫН БАЛГАС
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Хэнтий, Цэнхэрмандал сум
    ХАР ЗҮРХНИЙ ХӨХ НУУР
    Хаадын хөшөө бүхий цогцолбор
  • Хархорум хотын гэрэлт хөшөөний суурь
    МЭЛХИЙ ЧУЛУУ
    Өвөрхангай, Хархорин сум
  • Төв, Эрдэнэ сум, Ёл уул
    XIII ЗУУН ЦОГЦОЛБОР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Хэнтий, Батширээт сум
    ӨГЛӨГЧИЙН ХЭРЭМ
    Ихэсийн газар
  • Хэнтий, Дэлгэрхаан сум
    НОМЫН ГЭРЭЛТ ХӨШӨӨ
    Хөдөө арал, Аураг ордын туурь
  • Төв, Эрдэнэ сум
    ЧИНГИСИЙН МОРЬТ ХӨШӨӨ
    Цонжинболдог толгой
  • Хэнтий, Баян-Адарга сум
    МОНГОЛ ХАТАДЫН ӨРГӨӨ
    Зургийг Ж.Мөнхжаргал
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ЛАМТЫН ХҮН ХӨШӨӨ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хан Хэнтийн нуруу
    БУРХАН ХАЛДУН УУЛ
    Зургийг Б.Батзаяа

12. МОНГОЛЫН ТҮҮХ

УЙГАРЫН ХААНТ УЛС

Түрэг улсыг мөхсөний дараа түүний байр суурийг Уйгарууд эзэлж YIII-IX зууны үед монгол нутагт оршин тогтнож байв. НТ 740 оны үед Түрэг улсын захиргаанд байсан уйгарууд бослого гарган өөрийн улсыг байгуулан 100 орчим жил оршин тогтносон. Уйгарын оршин сууж байсан газар нь хуучин хүннү, түрэгийн нутаг байжээ.


НТ 745 онд Пэйло “Куль билгэ” гэдэг цолтойгоор хаан ширээнд сууж, дараа нь хүү Моюнчур нь (747-759) залгамжлан сууж Уйгар улсыг хүчирхэгжин хөгжихөд ихээхэн хувь нэмрээ оруулжээ. Цэрэг армиа баруун, зүүн жигүүр болгон хувааж, баруун жигүүрийг хааны бага хүү, зүүн жигүүрийг ахмад хүү захирдаг болгожээ. Моюнчур НТ 755 онд Тан улстай агт морь, торго солилцох худалдааны гэрээ байгуулж, хаан суух хугацаандаа нийслэл Ордубалыкаас гадна Байбалиг (Байбалиг гэдэг нь “Баянбалгас” гэсэн үг), Хатун зэрэг хэд хэдэн хотуудыг байгуулсан бөгөөд тэдгээр хотуудын туурь одоо ч монголын газар нутаг дээр бий.


Ордубалык хотын нуранхай Архангай аймгийн Хотонт сумын нутагт Хар балгас нэртэйгээр үлджээ. Эл хотод хааны өргөө, төрийн яам, гар үйлдвэр, худалдааны хороолол, шашны сүм, цайз бэхлэлт зэрэг байгууламж байсан бөгөөд уртаашаа 25 км үргэлжилсэн том хот байв. Бусад хотуудад нанхиад худалдаачид суурьшиж, согд номын багш нар бурхны шашин, манехэйн шашныг номлож, судар шастирыг уйгар хэлээр орчуулж, сүм хийд байгуулан, чулуугаар яст мэлхий болон арслангийн баримал урлан байрлуулдаг байжээ. Уйгар улсын эдгээр хотуудыг 840 онд Енисейн  киргизүүд галдан шатааж сүйтгэжээ. 

Уйгар улс өөрийн бичиг үсгээс гадна хятад, согд бичгийг ашиглаж, албан хэрэг хөтлөн ном зохиол бичиж, гадаад хэлнээс судар шастир орчуулан дэлгэрүүлж байв. Хожим Уйгар улсын бүрэлдэхүүнд байсан түрэг, монгол угсааны зарим аймаг уйгар бичгийг авч хэрэглэсэн бөгөөд улмаар Их Монгол Улсын үед төрийн албан ёсны бичиг болгосноор олон тооны харь үг монгол хэлэнд нэвтэрснээс гадна одон орон, тоон ухаан хөгжжээ. Уйгарууд тэнгэр, газрыг шүтэн уул овоо тахиж, бөө мөргөлийн зэрэгцээ буддын ба загалмайтны шашин шүтэж байв. Гэр ахуйн модон хэрэглэл хийдэг байсныг гэрчлэх баримт Увс аймгийн Зүүнговь сумын нутагт байдаг нэгэн булшнаас олдсон бөгөөд уйгарууд нас барагсдаа аягатай хоол хүнстэй нь хамт нутаглуулдаг байжээ.

 

Уйгарын үеийн олдвор: Хот суурин газрын тууриудаас сүм хийдийн ханан дахь мөргөлчин хүний зурагнууд,  80 см өндөртэй чулуун арслангууд олдсон. Мөргөлчний зураг нь уламжлалт бурхан зурах аргаар бүтээгдсэн байдгаараа онцлог бөгөөд эртний Энэтхэгийн бурхан зурах аргатай адил юм хэмээн судлаачид үздэг. Булган аймгийн Сайхан сумын нутагт гэрэлт хөшөөний дурсгал байх агаад 747-759 оны Уйгар улсын хөгжил цэцэглэлтийн тухай өгүүлжээ. Сүүжийн бичээсэнд “Би баян чинээлэг. Над малын хашаа саравч 10-аад бий. Миний мал тоо томшгүй олон билээ” хэмээн бичсэн байдаг ажээ.


 

Эх сурвалж: Монгол орны лавлах