• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд
ТОО
0
0
0

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

ГУА ДОВЫН ДУРСГАЛ

Бөөгийн дуудлагад “Хуа довын эзэн Хуандайн хөвүүн Хуа солбин ноён тэнгэр” хэмээн гардаг. “Хан улсын бичиг” хэмээх Хятадын төрийн түүхийн сударт “Хуанди шаньюйн үед асар олон мод огтолж, худаг малтан хот барив” гэсэн агуулга бүхий мэдээ байдаг аж. Энэхүү Хуа довын эзэн, Хуанди шаньюй гэдэг нь Хүннүгийн нэгэн хааны нэр бөгөөд НТӨ I зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Түүний зуны зуслан байх магадлалтай эдүгээ Гуа дов хэмээх 180х200м дөрвөлжин хашаагаар хүрээлэгдсэн, 30х40м хэмжээ бүхий ордонтой, туслах барилгуудтай, вааран дээвэртэй, олон модон баганатай, саравчтай, хэрмэн хашаандаа 4 том асар хаалгатай ордын туурийг илрүүлээд байна. Ордны өмнө талд хиймэл цөөрөмтэй, хашааны гадна хэд хэдэн томоохон барилгатай байсныг тогтоосон. Гуа довын дурсгал нь Хэрлэн голын салаан дундах Цагаан арал хэмээх тогтмол сэвэлзүүр салхилдаг газарт байрладаг учраас улирлын чанартай зуны ордон гэж үзсэн.

Евроазийн нутагт Хүннү нарын үлдээсэн 20 гаруй хот суурины үлдэгдэл илэрч мэдэгдээд байгаагийн 16 нь Монголын нутагт байна. Сүүлийн үед Хэрлэн голын баруун эргийг даган хоорондоо 20-30 км зайтай байрлах Тэрэлжийн дөрвөлжин, Бүрхийн дөрвөлжин, Хүрээт дов, Өндөр дов, Гуа дов хэмээх 5 хотын үлдэгдэлд эрдэмтэд анхаарал хандуулжээ.

Тэрэлжийн дөрвөлжин нь уул руу шахсан битүү ам буюу нэлээд бөглүү газар байрлах тул “өвлийн орд” байх магадлалтай аж. 1970-аад оноос хойш Багануур орчимд орос цэргийн хээрийн сургуулилтын талбай байгуулж хаалттай бүс болгосон учраас эдгээр тууриудад дорвитой судалгаа хийгдэхгүй байсаар өдий хүрчээ. Цэргийн сургуулилтанд зориулж олон газарт суваг шуудуу ухаж, зарим газарт шороо овоолж өндөрлөг байгуулснаар Бүрхийн дөрвөлжин, Өндөр довын дурсгал нь нэлээд эвдэрч гэмтжээ. Бүрхийн дөрвөлжингийн хэрэмний тал нь голд урсаж сүйдсэн бол Өндөр довын дурсгалын тэг дундуур нь Багануурын нүүрсний уурхайн төмөр замыг тавьчихжээ. 

ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн судлаачид Солонгосын археологичидтой хамтран Багануур дүүргийн нутаг дэвсгэр дэх “Хүрээт дов” хэмээх хүннүгийн дурсгалд малтлага хийсэн. 420х420м хэмжээтэй шороон хэрмээр хүрээлэгдсэн, ордон барилгатай, хэрмийн гадуур 3км хүртэлх талбайд олон тооны барилга байгууламж тархсан харьцангуй том болох нь мэдэгджээ. Хүрээт дов нь бусад 4 дурсгалаас бараг хоёр дахин том хэмжээтэй, цуварсан 5 хот суурингийн голд байрлалтай, хэрмийн гадуур олон тооны барилга байгууламжтай зэрэг нь ордны туурь бус “хотын үлдэгдэл” байх магадлалтай гэнэ. Хүрээт довын ойролцоо орших Хустын булагаас төмөр хайлуулж байсан, шавар эдлэл шатааж байсан олон тооны зуух бүхий үйлдвэрлэл явагдаж байсан ул мөр илэрч судлагдсан нь олон улсын эрдэмтэдийн анхаарлыг татаж байна.

Хүрээт довын малтлага 2019 онд эхэлсэн бөгөөд цаашид 10 гаруй жил судалж байж, хотын ерөнхий бүтэц, зохион байгуулалтыг бүрэн тодорхойлох юм байна.