• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд
ТОО
0
0
0

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

САНБЭЙСИЙН ХҮРЭЭ

Сэцэн хан аймгийн Чин ачит вангийн хошууны гол хүрээ Санбэйсийн хүрээ нь одоогийн Дорнод аймгийн төв Чойбалсан хотын нутаг Түмэн-Өлзийт овоо хэмээх газарт байжээ. Анх 1821 онд Засаг бэйс Минжүүрдоржийн үед Түмэн-Өлзийт овооны энгэрт өдөр бүр Цогчин хурал, хоёр сар тутамд Сожин хурал, жил тутам Хайлан хурал хурах болсноос улбаалан уг хийдийн үүсэл тавигдаж, 1830 онд анхны дацан болох Цанид, 1832 онд Жүд дацанг байгуулжээ. Улмаар 1835 оноос жил бүр мянган зул асааж, их хурал үйлддэг заншилтай болсон байна.

1837 онд шунхаар бүтээсэн Ганжуур Данжуур хурж Ерөөл, Хангалын ном уншиж эхэлснээс хойш хурал номын дуган сүмүүд Түмэн-Өлзийт овооны өвөрт төвлөж, мөн онд Манж чин улсаас “Шашин ухаант” сүмийг шагнажээ.

Засаг бэйс Минжүүрдоржийн үед 1842 онд Манба дацан, 1844 онд “Шашин ухаант” сүмийн 4 зүгт Жамбаалин, Чойнхорлин, Намжиллин, Жамъянлин сүм байгуулсан.  1844 онд Түмэн-Өлзийт овооны өвөрт Цогчин хурал хурж Агва дацан, 1862 онд  Цанид буюу хурал номын дацан, 1865 онд “Сайн билгийг бадруулагч” сүмийг байгуулжээ. Засаг бэйс Цэрэндоржийн үед 1869 онд Дүйнхор дацан, Засаг бэйс Лхаваанрегзэнгийн үед 1878 онд “Сайн билгийг бадруулагч” сүмийн хоёр талд Дамбадаржаалин ба Сүндэвдаржаалин сүмүүдийг бариулсан.  1893 онд Тойсом дарваалин сүм байгуулж 1903 оноос Дүйнхорын цам, Мял богдын цам, 1915 оноос Чогорын цам, Ямандаг бурханы сачог зэрэг буддын шашны томоохон зан үйл хийдэг байжээ.

Санбэйсийн хүрээ нь буддын гүн ухаан судалдаг Чойр, анагаах ухаанд суралцдаг Мамба, зурхайн ухаанд суралцдаг Дүйнхор, буддын нууц тарнийн ёсонг судалдаг Жүд гэх мэт 7 том дацантай, нийт 11 сүм, 10 гаруй том хурал хурдаг уламжлалтай, 1000 орчим ламтай байв.

Тус хийд нь эд хөрөнгө, эдийн засгийн хувьд чинээлэг хүрээ хийдийн тоонд орж байсан бөгөөд тэрхүү хөрөнгө нь ард түмний өргөл барьц, алба гувчуураас бүрдэж байжээ.  Түүний нэг тод жишээ нь зөвхөн 1898 онд тус хошууны ардаас хүрээний албанд бүгд 89770 шар цайны үнэ бүхий зүйл нийлүүлсэн байна. Тухайн үед энэ нь ард олны амьдралд хүнд байдлыг үүсгэн тэднийг эсэргүүцэхэд хүргэж байсан баримт бий. 

Санбэйсийн хүрээ нь Чуулалт хаалга, Хятад, Их хүрээний замын уулзварт оршиж байв. Аман мэдээнээс үзэхэд Сан бэйсийн хүрээнд Баруун урд аймаг, Баруун хойд аймаг, Зүүн урд аймаг, Зүүн хойд аймаг гэсэн 4 аймаг төлөөлөх дөрвөн дугантай байжээ. Хошуу хуралд 1000 лам, томоохон хуралд 700 – 800 лам, жижиг тусгай хуралд 400 - 500 лам оролцож ном хурдаг байсан нэлээд томоохон хийд байжээ.

Санбэйсийн хүрээг 1939 онд бүрэн нураасан байдаг. Хүрээнээс туурь үлдээгүй бөгөөд судалгаагаар айлын хашаатай залган 25х22 метр хэмжээтэй нэг дуган байсан ором  харагддаг байна. 1990 оноос нутгийн олны сүсгээр зарим нэг дуган, сүм, хурал номын үйл ажиллагааг нь сэргээгээд байна. Санбэйсийн хүрээ нь зүүн Монголын худалдаа, эдийн засаг, шашин номын томоохон төв байжээ. Эдүгээ Чойбалсан хот дахь Дорнод аймгийн музейд эртний Санбэйсийн хүрээний зураг хадгалагдаж байдаг.

Эх сурвалж: Дорнод аймгийн хураангуй түүх (А.Дамдинсүрэн 2001), Дорнодын болор толь (2006), Гонсын Гэндэндоржийн ярилцлага, 1996 (Өндөр настан. 1921 онд төрсөн)