• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

БУГАТЫН БИЧЭЭС

Тус бичээст хөшөө Архангай аймгийн төв Цэцэрлэг хотод хуучнаар Заяын гэгээний хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн музейн урд байдаг. 1956 онд археологич Ц.Доржсүрэн Архангай аймгийн Ихтамир сумын нутаг дахь Бугат багийн нутгаас олсон учир “Бугатын бичээс” хэмээн нэрлэжээ. Одоогоос 1440 орчим жилийн өмнө бүтээгдсэн эл хөшөөний оройн хэсэгт “хүүхэд хөхүүлж буй чоно”-ын дүрс бий. Түүнээс доош брахми бичээсээр бичигдсэн монгол хэлний үгс гурван талд нь сийлэгдсэн. Бичээсэнд Нивар, Буман, Мухан, Таспар гэх мэт Түрэгийн эзэнт улсын анхны үндэслэгч хаадуудын нэр, тэдэнд холбогдох түүхэн үйл явдлыг өгүүлсэн байна.

Хөшөөг нарийн ширхэгт боржин чулуугаар урлаж яст мэлхийн дүрс бүхий суурин дээр босгосон. 1.98м өндөр, 73см өргөн эл хөшөө нь судлаачдын тэмдэглэснээр НТ 584-587 он буюу Түрэгийн эзэнт улсын эхэн үед хамаарах дурсгал. Эрдэмтэн Л.Гумилев Түрэгийн эзэнт гүрнийг үндэслэсэн язгууртнуудын овог болох Ашина хэмээх нэр нь “чоно” гэсэн утгатай холбоотой байж болох тухай тэмдэглэсэн гэдэг. Ашина овог нь сяньби гаралтай, монгол хэлтэй овог бөгөөд 460 оны орчим Алтайн уулнаа нүүдэллэн ирж хүн ам ихтэй огуз аймгуудын дунд орж улмаар тэднийг захиран ноёлох болсон тул уугуул монгол хэлээ аажмаар гээж огуз аймгуудын хэл болох “түрэг хэл” рүү ууссан байх магадлалтай гэж үзжээ.

Эрдэмтэд “Бугатын бичээс”-ийг тайлснаар эртний жужанчуудын хэл нь монгол байсан болохыг тогтоожээ. Японы хамгийн эртний бичээс 697 онд, хамгийн эртний түрэг бичээс 713 онд, Солонгосын хамгийн эртний бичээс 604-606 онд хамаардаг аж. Харин энэ Бугатын хөшөөний монгол бичээс нь тэдгээр дурсгалаас 10-117 жилийн өмнө бичигдсэн ба Алтай язгуурын хэлэнд багтах бусад хэлнээс өмнө монгол хэл үүссэн байх магадлалтай хэмээх таамаг төрүүлжээ. Бичиг соёлын гайхамшигт дурсгал учраас цаашид онцгойлон судлах, хамгаалах, хойч үед танин мэдүүлэх шаардлагатай хэмээн Монголын судлаач эрдэмтэд үзсэн.  Сүүл үеийн судалгаагаар Бугатын бичээс нь дараах таамаглал, нотолгоог дэвшүүлсэн.

1.      Алтайн язгуурын хэлний аймагт багтах хамгийн эртний бичээс
2.      Хүннүгийн шууд удам жужанчууд, тэдний хэл нь монгол гэдгийг гэрчлэх бичээс
3.      Хүннү нар монгол хэлээр ярьж байсан байх магадлалтай таамаг дэвшүүлсэн бичээс
4.      Монголчууд буга ба чоно шүтээнтэй овог аймгуудаас гаралтайг илтгэсэн бичээс