• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

ТАЛЫН ХӨНДЛӨН

БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрт Зөвлөлтийн Улаан армийн ангиуд 1936 оноос эхлэн байрлаж, улмаар бэхжиж байсан нэг түүхэн гэрч газар бол “Талын хөндлөнгийн аэродром” юм. Сөнөөгч ба бөмбөгдөгч онгоцны сургуулилтын талбайтай, 1 метр хүртэл зузаан хана бүхий том жижиг 30 орчим чулуун барилгатай, зүүн талаасаа гэнэтийн довтолгооны бэхлэлт сайтай, 300-500 хүний бүрэлдэхүүнтэй бие даасан батальон байрлаж байв. Мөн газар доогуур төмөр бетон нуувч бүхий чулуун байгууламжинд тус бүр 24 зенит их буутай 2 девизион байрлаж байсан гэдэг. Эдгээр хүчин чадлаас харахад Талын хөндлөн нь тухайн үеийн хамгийн том, дайны стратегийн чухал объект байсан бөгөөд эдүгээ Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт анх байгуулагдсан газраа түүх болон үлджээ.

Халхголын дайн эхлэхэд Зөвлөлтийн Улаан армийн Нисэх хүчний СБ загварын 59 бөмбөгдөгч онгоц, тухайн үед дэлхийн хамгийн том бөмбөгдөгч ТБ-3 загварын 24 ширхэг онгоц тус тус байрлаж байв. ТБ-3 онгоцнууд эхлээд Чита-Тамсагбулаг чиглэлд ажиллах хүч, зэвсэг, галт хэрэгсэл, эм тариа, бусад ачааг тээвэрлэж, буцахдаа онгоц тус бүр 15-20 хүнд, хөнгөн шархадсан цэрэг, офицеруудыг тээвэрлэж байжээ. ТБ-3 онгоцны далавч нь 40 м хүртэл урт, сэнс нь 3.5 м диаметртэй. 1932 – 1938 онд 818 ширхэг үйлдвэрлэгдсэн байдаг.

Халхголын дайны үеэр ТБ-3 онгоцнууд 160 гаруй удаа нислэг үйлдэхдээ ихэвчлэн шөнийн цагаар нисэж Японы талд сэтгэл санааны дарамт үүсгэх, унтуулж амраахгүй ядраах, манай цэргийн байршил сэлгэлт, хөдөлгөөнийг халхалж анхаарал татах үүрэг гүйцэтгэж байв. Нэг удаад 6-20 онгоц хөөрч 25тн бөмбөг хаяж дайсанд эд материалын болон сэтгэл санааны хохирол учруулдаг байсан. Дайсанд шөнийн сөнөөгч онгоц болон прожектор гэрэл байгаагүй тул ТБ-3 онгоцонд хохирол учруулж чадахгүй байсан гэдэг.  

7 сарын 3-ны үүрээр хийсэн агаарын довтолгоо, түүнээс 3 өдөр дараалан хийсэн агаарын тулалдааны ачаар Японы нисэх хүчний агаарт тогтоосон ноёрхлыг унагаж чадсан. Тухайн үед Японы онгоцнууд агаараас харагдсан нэг хүн байсан ч хөөж бууддаг байсан гэдэг. Дараа нь 8 сарын 20-ноос ерөнхий довтолгоог эхлүүлж, 150 байлдааны онгоц, 100 сөнөөгч онгоцыг агаарт гаргахад Японы талын онгоцтой нийлээд Дэлхийн II дайны түүхэнд ч тэнгэрт гарч байгаагүй их онгоц агаарын тулалдаанд зэрэг оролцсон гэдэг. Тус агаарын нисэх хүчний хороон дарга М.Ф.Бурмистров тусгай даалгавар авч Японы бөөгнөрсөн цувааг устгахаар яваад эргэж ирээгүй юм. Тэрбээр 22 удаагийн агаарын довтолгоог удирдсан бөгөөд түүнийг ЗХУ-ын баатар цолоор нэхэн шагнажээ.  

Жич: Халхголын ялалтын 80 жилийн ой 2019 оны 8 сарын 25-нд тохионо. Халхголыг зорих түүхэн аяллын маршрутыг Баян-Овоо сумаар дайруулж төлөвлөхөд асуудалгүй бөгөөд тус суманд Тосон Хулстай, Хар Ямаат, Гүрэмийн нуур, С.Гомбожав агсаны хүй цөглөсөн газар гээд үзэж харах байгаль түүхийн дурсгалт газрууд бий.   

Тэмдэглэсэн Ч.Буянбадрах