• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

ЗАЯЫН ГЭГЭЭНИЙ ХҮРЭЭ

Архангай аймгийн Цэцэрлэг хотод байх Заяын гэгээний хүрээг анх 1631 онд Чантын хөндий гэдэг газар анх байгуулжээ. Ламын гэгээн, Заяын гэгээн, Ширээт гэгээн хэмээх 3 их гэгээн энэ газарт ирж хоноглохдоо хэнийх нь аяганд цэцэг ургасан нь өөрийнхөө хийдийг байгуулъя гэж тохирчээ. Тэгээд Заяын гэгээний аяганд цэцэг дэлгэрснээр Булган уулын өвөрт энэ хийдийн суурь тавигджээ.

Заяын хүрээнд 1696 онд байгуулсан Гүдэн нэртэй сүмийг II Зая бандид Лувсанпэрэнлэй өөрийн лаврин болгон суужээ.  Энэхүү Гүдэн сүм нь Лаврин буюу Хутагтын ордон хэмээн нэрлэгдэж, баруун зүүн Гүдэн гэж тус тусдаа байжээ. Лаврингийн баруун Гүдэнд үүрд нойрссон II, III, IY Зая бандид нарын шарил, зүүн Гүдэнд Y Богдын шарил тус тус байжээ.  Эдгээр шарилуудын дотор III Зая бандидын шарил нь гүдэнгийн суварга дээр номын нөмрөгөөр бүтээсэн байдалтай байжээ. Хэлмэгдүүлэлтийн үеэр эдгээр Заяын гэгээнтнүүдийн занданшуулсан шарилыг гаргаж газарт булжээ. Харин хожим Халхын анхдугаар Зая бандида Лувсанпэрэнлэйн шарилыг аль нэгэн гэгээний шарилтай хамт сэргээн буцааж хийдэд нь залжээ. Зүүн Гүдэнд  Ядам Сономдоо, Чодог бурханыг тус тус тахиж, хурал хурдаг байжээ. Дээд давхарт байх хутагтын номын санд эртний түүх, тууж, уран зохиол, шашны ном материалыг түвд, монгол, хятад хэлээр ангилан байрлуулсан байжээ. Мөн Гүдэнгийн дээд давхрын майхан хэлбэрийн орой нь тэр хэвээрээ 1940 оныг хүртэл байсан байна. Эдгээр Гүдэн сүмүүд нь бусад хийдийн Цогчин дуган лугаа адил тойруулж барьсан модон сараалжин хашаатай байжээ. 1930 оны эцсээр Архангай аймаг дах гал командын байр болгож, дунд талын шүтээний сүмийн орой буюу хоёрдугаар давхрыг буулгажээ. 1941-1942 онд тус сүмийг хүнсний комбинатад шилжүүлсэн бөгөөд 1950-аад оны эцэс хүртэл архины агуулах бусад материалын агуулахаар ашиглаж байжээ. 1960-аад оноос хойш аймгийн музей, 1997 оноос аймгийн угсаатны зүйн музей болгосон байна.


Сэмчин ордонг  III Зая бандид 1802 онд хоёр давхар асар бүхий түвд уран барилгын хийц загвараар зүүн баруун Сэмчин нэртэйгээр байгуулжээ. Дээд талдаа асар дээвэртэй, гурван давхартай байгуулжээ. Доод хоёр давхрыг туйпуугаар, дээд давхрыг модоор барьж, асар дээвэртэй жижиг өрөө бүхийгээр барьжээ. Хожим 1907 онд II Зая бандидын Өвөрмонгол шавь нар Халх Монголд нүүн ирж 1908-1909 онд энэхүү хоёр Сэмчинд шилжин ирж гуравдугаар давхрын модон тасалгааг буулган хурлын дуган болгоод, нэг Сэмчин дуганыг нь Цогчин хасын дуган болгосон байна. Тэгээд 1909-1910 оны үед засвар хийж одоогийн байдалтай болгожээ. Зүүн Сэмчин нь нүүрэн талдаа 16 баганатай, багана бүрийн хооронд хоёр хаалгатай байжээ.  Тус Сэмчинд Y Зая бандид 1820-оод онд Дүйнхорын хурал хурдаг байж байгаад, Гэгээнтэн доод хүрээнд шилжсэнээр Дүйнхорын хурал хурахаа больж, Зая бандидын баяр ёслолын үеэр хэрэглэдэг байсан Дацар түхэр, жууз тэрэг, дамнуурга гэх мэтийн зүйлийг агуулж хадгалдаг өрөө болгожээ. Хожим 1930 оны үеэр Архангай аймгийн гал командын машины гарааш болгон хэрэглэжээ. Баруун Сэмчин нь Зүүн сэмчинтэй гадна хэлбэр нь адил боловч дотор зохион байгуулалт нь өөр байжээ. Дээд давхар нь том жижиг гурван тасалгаатай бөгөөд дунд тасалгааны баруун хананд Гэгээний хүрэн зандан хөшиг бүхий хос ор, зандан шүүгээ дөрвөн ширхэг, зандан ширээ гурван ширхэг, чулуун өртэй зандан сандал 50 ширхэг, үүнээс гадна Далай ламын ор зэргийг зассан байжээ. Тус Сэмчингийн доод талын давхар нь 3 тасалгаатай бөгөөд дунд талын тасалгааны баруун хананы голд Гэгээний суудаг Зандан сандал бий. Баруун Сэмчинг Ардын Хувьсгалын эхний жилүүдэд сүм хийдэд албан татвар авахыг далимдуулан тэдгээр тавилга эдлэлийг зарсан байна.


Заяны хүрээ нь хоорондоо 5 километрийн зайтай дээд доод хүрээ болон хуваагдаж бүгд 26 сүм дуган, лам нарын сууцаас бүрдсэн томоохон суурин газар байжээ. Тухайн цаг үедээ 1000 гаруй лам хурал хуран суудаг байсан. Заяын хүрээний сүм дуганыг XVI зууны эцэс хүртэл хугацаанд, Дандаржамъяан, Борчогба, Жигдэл зэрэг алдарт дархан хүмүүсээр удирдуулсан Монгол дархчууд барьжээ. Хожим 1887 онд Төгс дархан, Соном, Лувсаншарав, Буянт хэмээх алдартай уран дархчуул засвар хийсэн байна. Заяын гэгээний хүрээнээс үлдсэн барилгуудыг 1994 онд улсын хамгалалтанд авчээ.  Тус Заяын гэгээний хүрээнд үе улиран дараах хутагтууд сууж байжээ. Заяын хүрээг анх байгуулсан Хоёрдугаар Зая бандид Лувсанпэрэнлэй, Гуравдугаар Зая бандид Лувсанжигмэддорж, Дөрөвдүгээр Зая бандид Лувсанняндаг, Тавдугаар Зая бандид Лувсанжигмэднамжил, Зургадугаар Зая бандид Лувсантүвдэнчойжийням нар ажээ. Хийдийн ард байх Булган уулын энгэрт зурсан бурхдын хөрөг бороонд угаагдах тусам улам тодордог гэнэ. Хэлмэгдүүлэлтийн үед эдгээр бурхдын зургийг арилгах гэж оролдоод чадаагүй ажээ. Судлаачид одоог хүртэл хийдийн хөх тоосго, бурхан зурсан будгийн найрлагыг тайлж чадаагүй байгаа.


Эх сурвалж: Монгол орны лавлах