• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

ӨВГӨН ХИЙД БА ЭРДЭНЭХАМБЫН ХИЙД

Булган аймгийн Дашинчилэн сумын нутаг дахь Хөгнөхаан уулын тагтад орших Хөгнө тарнын хөгшин залуу хийд хэмээн алдаршсан түүхэн хийд юм. Хөгнөхаан уулын урд энгэрийн баруун урагшаа харсан, зөвхөн баруун урдаасаа хөтлөөр давж орох боломжтой нуугдмал рашаан ус бүхий үзэсгэлэнт сайхан хөндийд байжээ. Энэ хөндий нь элсэн манхан нуруу сунаж тогтсон жижиг толгод, хадан уулсын дунд оршдог. Эдгээр хадан дунд нь ходоод, элэг, цөс, бөөр, нүдний рашааны ундаргатай бөгөөд энэхүү онгон дагшин газрыг Улаан сахиусны адислага тогтсон газар орон гэж үздэг. Түвдийн Лхандарма хааныг дарж бурханы шашныг дахин мандуулсан Лхаламбалдорж ламтан Түвдийг орхин зугтаж Монгол орноор дайжиж явах үедээ Хөгнөхаан уулсын дунд энэ сүмийг анх үндэслэн байгуулсан гэх домогтой. Алтан ганжир бүхий Цогчин дуганатай.

Халх Ойрадын их үймээн самууны үеэр нэгэн өдөр Галдан бошигтын цэргүүдийг ирэхэд сүмийн лам нар алтан ганжирыг навтсаар боон далдалсан байсанд Галдангийн цэргүүд ололгүй буцжээ. Гэтэл нэгэн эмгэн “Галдан бошигтын цэргүүд буцаад явчихлаа. Одоо энэ муухай навтсан боодлыг авъя” гэжээ. Тэгээд алтан ганжирын боодлыг автал Эрээний нуруун дээгүүр явж байсан Галдан бошигтын цэргүүдийн сүүлд явсан цэрэг эргэж харж байгаад оройн наранд гялалзан харагдах сүмийн ганжирыг олж харснаар цэргүүд эргэн ирж Өвгөн хийдийн лам нарыг хөгнөж байгаад засаж хороосон домогтой. Харин Өвгөн хийдийг галдан шатаасан гэдэг. Тэр цагаас хойш энэхүү ой, хад бүхий уул Хөгнөхаан нэртэй болжээ.  Лам нарыг олноор нь егүүтгэх үед тэндээс 200-гаад хүн умар зүг зугтан гарч одоогийн Байгаль нуур орчим нутгаар суурьших болсон нь Буриад зонд бурхны шашин ном дэлгэрэхэд нөлөө үзүүлсэн гэдэг. Тэр цагаас хойш 1693 оны үед Өвгөн хийдийн баруун доод аманд  залуу хийд буюу Эрдэнэхамбын хийдийг Өндөр гэгээн Занабазар өөрийн багш Эрдэнэ Цоржид зориулан байгуулж өргөхдөө эртний улааны шашны уламжлалыг ямар нэгэн хэмжээгээр хадгалан уламжлуулсан гэдэг.

Энэ хийдийн нарийн нандин шүтээнээс олон сайхан үнэт дурсгал Эрдэнэхамбын хийдэд шилжиж очсон боловч 1937 онд сүм хийдийг хааж тараахад устгагдаж сүйджээ. 1992 онд Таван хааны сүм, Эрдэнэхамбын сүмийг сэргээн босгожээ. Өдгөө Өвгөн хийдийн тууринд чулууг маш нарийн нямбай ур хийцтэйгээр давхарлан өрсөн хана бүхий 13 сүмийн туурь үлдсэн байдаг. Хуучин Эрдэнэхамбын хийдээс мөн л чулуу, шавар, тоосгон хана бүхий тууринууд л үлджээ. Хоёр сүмийн туурины хооронд явганаар нэг цаг явдаг.

Эх сурвалж: Монгол орны лавлах