• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

МОРИН ТОЛГОЙН БУГАН ХӨШӨӨ

Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Туул голын хойд биед орших Морин толгой уулын өвөрт 120 дөрвөлжин булш, 24 хүннү булштай. Морин толгойн дөрвөлжин булшны зүүн урд буй нэгэн дөрвөлжин булшинд гурван буган хөшөөг түүний баруун, хойд, зүүн хана болгон ашигласан бөгөөд судлаачид баруун, зүүн ханын буган хөшөөг үзэж, харин хойд ханан дахийг танилгүй газар шигдээстэй байсныг хожим малтан гаргаж судалсан юм.


Нэг дэх буган хөшөө. Дөрвөлжин булшны баруун хана болгон ашигласан энэ хөшөө 2 м өндөр, 42 см өргөн, 23 см зузаан хэмжээтэй бөгөөд түүнийг нарийн ширхэгтэй ногоон саарал өнгийн боржингоор хийжээ. Хөшөөний гадарга дээгүүр улаан өнгийн зузаан хаг тогтсон тул сийлбэр нь цайвар өнгөтэй харагддаг. Гонзгой хэлбэртэй чулууг засалгүй шууд сийлбэр сийлжээ. Хөшөөний нүүрэн талын дээд хэсэгт нар, түүнээс доош том жижиг гурван бугын хоншоорыг уруу нь харуулан дүрсэлсэн. Хөшөөний баруун хажууд нэгэн бугын хоншоорыг хөшөөний орой руу хандуулж түүнээс доош таван талтай, тагнай хээтэй бамбай дүрсэлжээ. Хөшөөний арын хавтгайд том жижиг гурван буга, чинжал, дугариг толь, ирвэс шүлүүсний төрлийн амьтныг хонхойлон цохиж дүрсэлжээ. Хөшөөний зүүн хажууд бас сийлбэртэй. Хөшөөнөө дүрсэлсэн бүх бугыг загварчлан шувуу мэт урт нарийхан хошуутай, хээ угалз мэт олон салаа эвэртэй, шавхнуун биетэй, бөмбөгөр хондлойтой, урт нарийхан чихтэй, том дугариг нүдтэй, дүүлж харайж буй мэт ихэд гоёмсог урлажээ. Хөшөөний арын өргөн хавтгайн зүүн захад урласан нэгэн бугын бөгс нь тухайн хавтгайд багтахгүй болоход нөгөө тийш нь эргүүлэн мушгиж дүрсэлсэн нь сонирхолтой.

Хоёр дахь буган хөшөө. Булшны зүүн хананд ашигласан байсан. Түүний орой хугархай (шинэхэн хугарсан) үлдэж доод хэсэг нь алга болжээ. Хөшөөний оройн наран талд нар, нэг жижиг бугын толгойг уруу нь харуулан урлажээ. Хөшөөний өргөн талын оройн хэсэгт том жижиг хоёр бугыг хөшөөний орой руу хоншоорыг нь хандуулан дүрсэлсний том бугын дүрсний бөгсөн хэсэг нь хөшөөг хагарахад таслагджээ. Хоёр бугын зүүнтэй дугуй дотор жижиг янгир дүрсэлжээ. Энэ хөшөөний бугуудыг мөн л загварчлан дүрсэлсэн.

Гурав дахь буган хөшөө. Дөрвөлжин булшны хойд хана болон ашигласан байсан. Хөшөөний наран талын оройн хэсэгт нар, хөшөөний орой руу хоншоорыг нь хандуулан том жижиг дөрвөн бугын дүрсээр хөшөөг зүүн доороос баруун дээш ороон дүрсэлсэн. Бугуудыг мөн л загварчлан урлажээ. Хөшөөний нүүрэн талын хавтгайн бугануудын хооронд нум сум, зүүн хажуугийн хавтгайн доод хэсэгт толь, байлдааны алх, бөөрөнхий тольтой чинжал дүрсэлсэн. Чинжалын урт 44 см. Эдгээр хөшөөн дээрх чинжаал, байлдааны алх, толь зэрэг нь хүрэл зэвсгийн сүүл үед Х.Т.Ө XII-VIII зуунд холбогдоно.

Бугын болон бусад амьтны дүрсийг мушгиу урлах арга Х.Т.Ө V-IV зууны үед Алтай нутагт амьдарч байсан овог аймгуудын дунд түгээмэл дэлгэрсэн бөгөөд амьтны загварт урлагийн "Алтайн онцлог" арга гэгддэг. Гэтэл эдгээр аргаар Алтайнхаас бүүр өмнө Морин толгойн хүрэл зэвсгийн үеийн буган хөшөөнөө бугын бөгсөн биеийг мушгиу дүрсэлсэн нь эрдэм шинжилгээний хувьд их сонирхолтой юм. Морин толгойн хөшөөн дээрхтэй ижил буган хөшөөнөө бугын бөгсөн биеийг нь мушгиу дүрсэлсэн зургийг В.В.Волков нийтэлсэн боловч чухам аль газрын хөшөөнөө буйг тодорхой дурдаагүй. 1983 онд бид Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын нутаг Өвгөнтийн хаднаас мөн бугын бөгсөн биеийг нь мушгиу дүрсэлсэн зураг олдсон бөгөөд уг зураг хүрэл зэвсгийн үед холбогдох юм.

Баримтуудаас үзэхэд амьтны загварт урлагийн энэхүү өвөрмөц арга болон амьтны бөгсөн биеийг мушгиу дүрсэлдэг арга хүрэл зэвсгийн үед хадны зураг, буган хөшөөнөө тухайн амьтныг дүрслэхэд уг талбайд багтахгүй болоход түүнд зохицуулан мушгиу дүрслэхээс эхлэн үүссэн ба хожим Алтай нутгийнхан мод, ясан эдлэлийн хэлбэрт зохицуулан урлаж энэхүү аргыг хөгжүүлснийг Төв болон Уулын Алтайн төмөр зэвсгийн түрүү үеийн булшнуудаас гарсан олон олдвор хэрэглэгдэхүүнүүд гэрчилнэ.