• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

ДУНД ЖАРГАЛАНТЫН БУГАН ХӨШӨӨ

Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын Хэнтий багийн нутаг Дунд Жаргалантын голын хөндийд нэлээд хэдэн дөрвөлжин булш байгаа бөгөөд тэдний хана булан зэрэгт таван ширхэг буган хөшөө бий. Эдгээр хөшөө тус бүрийг авч үзье.

1-р Буган хөшөө.
Хөх саарал өнгийн гантиг чулуугаар үйлдсэн. 1.65 м өндөр, 0.4 м өргөн, 0.3 м зузаан хэмжээтэй. Хөшөөний их биенд нүүрэн талд нь гурван, баруун хажууд гурав, ар талд дөрөв, нийт том жижиг долоон бугыг загварчлан дүрсэлж бугануудын доогуур олон зэрэгцээ эгц босоо зураастай хээтэй бүс татжээ. Хөшөөний баруун талын оройн хэсэгт хүний толгойн дүрсийг товойлгон сийлж нүүрэн талын дээд хэсэгт дугуй хавтгай (толь), арын дээд хэсэгт цагираг (нар), зүүн хажууд (бүснээс дээш) бамбайн дүрсийг хонхойлгон цохиж урласан.

2-р Буган хөшөө. Хөх саарал өнгийн нарийн ширхэгтэй гантиг чулуугаар үйлдсэн, өндөр нь 2.5 м, өргөн нь 0.32 м хэмжээтэй. Энэхүү хөшөөний зөвхөн нүүрэн талын дээд хэсэгт урласан цагираг (нар), их биеийг ороолгон загварчлан дүрсэлсэн таван буга, хөшөөний доод хэсгээр ороолгож урласан олон зэрэгцээ босоо зураасан хээтэй бүс зэргийн сийлбэрээс бусад нь хаганд идэгдэж ихэд элэгдэж эвдэрсэн тул бараг мэдэгдэхгүй болжээ.

3-р Буган хөшөө. Хөх саарал өнгийн нарийн ширхэгтэй гантиг чулуугаар үйлдсэн, өндөр нь 2.5 м, өргөн нь 0.4 м, зузаан нь 0.2-0.38 м (хөшөө доошоо шувтан) хэмжээтэй боловч оройн хэсэг нь хугарч унасан байдалтай. Хөшөөний их биеийг ороолгон арван бугыг загварчлан дүрслэх сонгодог аргаар урлажээ. Хөшөөг ороолгон хөрөөний ир мэт зургаан см өргөн бүс татжээ. Хөшөөний зүүн хажуугийн нарийн хавтгайн дунд хэрд бамбай, бүсний доор нэгэн тамга, арын өргөн хавтгайд байлдааны зээтүү, хөшөөний урд талын өргөн хавтгайд дугуй тольтой чинжал хутга, саадаг мэтийг зүүсэн байдалтай дүрсэлжээ.

4-р Буган хөшөө. Хөх саарал өнгийн нарийн ширхэгтэй боржин чулууг засаж үйлдсэн, 2.2 м өндөр, 0.4 м өргөн, 0.3 м зузаан хэмжээтэй бөгөөд зүүн баруун хажуугийн сийлбэр элэгдэж мэдэгдэхгүй болжээ. Хөшөөний дээд хэсэгт цагираг (нар), нум (сар) сийлж түүний доогуур нарийхан зураас (бүс) цохиж гаргажээ. Хөшөөний их биед хоёр бугыг хошуугаар нь уруу, дөрвөн бугыг өөд хандуулан загварчлан дүрслэх сонгодог аргаар урлажээ. Хөшөөний арын дээд хэсэгт цагираг (нар), нэг бугыг дүрсэлсэн нь бас мэдэгдэнэ.

5-р Буган хөшөө. Хөх саарал өнгийн нарийн ширхэгтэй гантиг чулуугаар үйлдсэн, өндөр нь 1.65 м, өргөн нь 0.4 м, зузаан нь 0.3 м хэмжээтэй. Хөшөөний нүүрэн талын дээд хэсэгт цагираг (нар), түүний доогуур ганц зураас бүс, хөшөөний доод хэсгээр тойруулж урласан хөрөөний ир мэт хээтэй өргөн бүс зэрэг дүрс мэдэгдэнэ. Харин хөшөөний ар, баруун, зүүн хажуу их биед урласан сийлбэрүүд элэгдэж хагшраад бараг мэдэгдэхгүй болжээ.


Эдгээр хөшөөд он цагийн хувь хүрэл зэвсгийн эцэс төмөр зэвсгийн эхэн үед хамаарах дөрвөлжин булшны өнцөгт хүрэл зэвсгийн дунд үед бүтээгдсэн хөшөөг ашиглаж байсан Х.Т.Ө YII-IX зууны үед холбогдоно. Хөшөөнөө бугыг заавал хажуугаас нь ихэд гоолиг урт хүзүүтэй, шовх өндөр сэрвээтэй, дугуйдуу төмбөгөр хондлойтой, богино сүүлтэй, урт нарийхан хөлтэй, хоншоорыг шувууны хошуу мэт урт нарийн, эврийг хээ угалз мэт дүрсэлжээ.