• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

БУГАН ХӨШӨӨ

Монгол улсын ихэнх аймаг нутаг, ОХУ-ын Тува, Байгал нуурын өвөр бие нутгаар өргөн тархсан "буган хөшөө" нь хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үед тухайн нутагт оршин сууж байсан овог аймгийн түүх, соёлын гайхамшигт дурсгал юм.


Буган хөшөө гэж гонзгой урт чулууны хажуугийн дөрвөн урт талыг сайтар засаж, гурав зааглан гол төлөв нүүрэн талын, заримдаа нүүрэн ба ар талын оройн хэсэгт дугуй цагираг (нар, cap)  хөшөөний их биеийг ороолгон гол төлөв хэд хэдэн бугыг загварчлан дүрслэх сонгодог аргаар урлаж, тэдний доогуур бүс татаж зэр зэвсэг зүүсэн байдалтай дүрсэлсэн хөшөө чулууг хэлэх бөгөөд мөн байгалийн бэлэн чулууг засалгүй авч сийлсэн байхаас гадна зэр зэвсэг дүрслээгүй буган хөшөө ч элбэг тохиолддог.


Буган хөшөөний бугын дүрсийг бодит байдлаар, мөн бугын оронд буюу бугын дүрсний зай завсарт адуу, зээр, янгир, гахай, шувуу, ирвэс зэрэг амьтдыг урласан байх нь хааяа дайралдах авч тийм дүрстэй хөшөө тооны хувьд тун цөөн, өргөн тархаагүй, мөн сонгодог хэлбэрийн буган хөшөөний зохиомж хөшөөнд сийлсэн тамга, бүс, зэр зэвсгийн хувьд төдийлөн онц ялгагдах зүйлгүй бөгөөд буган хөшөөний үндсэн шинж төрхөөс өвөрмөц шинж байдлыг гаргаж эс чадах учир "адуун чулуун хөшөө", "зээрэн хөшөө" гэх мэт хөшөөний шинэ хэлбэр төрх болгон авч үзэх шаардлагагүй билээ. Буган хөшөө тал хөндий, уулын бэлд юм уу жижиг уул толгойн орой дээр ганц нэгээрээ буюу хэд хэдээрээ тохиолдох агаад мөн хиргисүүр, дөрвөлжин булшны дэргэд, тэдний гадаад хана, булангийн хөшөө чулуу болгож босгосон байхаас гадна заримдаа авсны таг хана болгож ашигласан байх тохиолдол буй.

Буган хөшөө дунджаар 1-4 метр гаруй өндөр, 20-40 м зузаан, 100-130 см өргөн хэмжээтэй байдаг. Түүнийг үйлдэхэд зураасан зураг, сийлбэр уран баримлын аргын аль алиныг хэрэглэсэн байх тул сүрлэг уран баримал (монументаль) хэмээн судлаачид үзэж ирсэн. Буган хөшөөг Монголын болон гадаадын олон судлаачид гол төлөв археологийн талаар судлан өөрсдийн санал бодлыг дэвшүүлсэн байдаг бөгөөд тэдгээрийг төмөр зэвсгийн түрүү үеэс Х.Т.Ө III зуун хүртэл бүтээгдэж байсан дурсгал гэж үздэг.