• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

ТАМСАГБУЛАГИЙН ШИНЭ ЧУЛУУН ЗЭВСГИЙН ҮЕИЙН БУУЦ

Дорнод аймгийн хуучин Тамсагбулаг сумын төвөөс зүүн урагш 7 км-т 10-12 метр өндөр эргийн ёроолоос унтарсан хүйтэн тунгалаг устай булаг бий.Булгийн эргийн эхнээс баруун зүүн тийш 2 км орчим үргэлжилсэн ганга руу бүхий дэнжид неолитын үеийн чулуун зэвсгийн залтас, хутган ялтас үлдцийн зүйл элбэг олдохоос гадна дэнжийн ханаар ялзмаг хар хөрст соёлт давхарга ил харагдах нь эртний сууцны хана туургын ул мөр буйг тод гэрчилнэ. Эдгээрээс нэгийг сонгон авч малтахад бараг бүтэн сууц гарсан билээ. Энэхүү оромж /сууц/ нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөгөөд 42,5 м2 талбайтай юм. Сууцнаас хутган ялтас цуулан авч байсан шовх үлдэц, зуулга ир суулгах ховил бүхий ясан хутга, сумны ясан зэв, бугын шүдээр хийсэн зүүлт зэрэг багаж зэвсэг, гоёл чимэглэлийн зүйл олдсоноос гадна сууцыг бүрэн малтан дуусгах явцад түүний хана талд булш байгаа нь мэдэгдсэн байна. Малтахад сууцны хойд ханан доор давчиг нүхэнд суугаа байдлаар нь баруун зүг хандуулан оршуулсан булш гарчээ. Булшнаас дундаа нүхтэй нимгэн дугариг танан зүүлт 200 орчим, мөн бугын соёоны уган талыг нүхлэн хийсэн хоолойн зүүлт 20 гаруй ширхэг,  малын чөмөг ясаар хийсэн хоёр ширхэг нарийн хурц үзүүртэй ясан шөвөг, зүүний хамт олдсон нь нэн сонирхолтой юм. Эдгээрээс гадна толгойн тус газар 20 см урт, 2,5 см өргөн ясан хутга хоёрыг тавьсан байжээ. Сууц болон булшнаас олдсон жинхэнэ неолитын үеийн олон тооны цахиур үлдэц, залтас, хутган ялтас, хусуур, шөвөг зэрэг чулуун зэвсгүүд нт Дорнод Сибирь, Байгалийн наад бие, Амар мөрний хавь нутгийн дурсгалуудтай нийтлэг шинжтэй байв.

Сибирь, Төв Азийн нэн эртний түүх нь шинэ чулууны үед буюу барагцаалбал Х.Т.Ө 5000-4000 жилийн өмнө ихээхэн нийтлэг шинжтэй байсныг археологич эрдэмтэд тогтоосон билээ. Дорнод аймгаас олдсон неолитын үеийн өөр хэд хэдэн суурин булшнаас хамгийн баялаг эд өлгийн дурсгал бүхий нь Тамсагбулагийн булш бөгөөд тэр нь бүтэн сууцны хамт олдсоноор Монголын неолитын үеийн оршин суугчдын аж ахуй, нийгмийн харилцаа, шүтлэг бишрэл, зан үйл зэрэг эдийн ба оюуны соёлын олон асуудлыг судлах чухал сурвалж болсон юм. Судлаачид дээрх сууц болон булшнаас гарсан эд, оюуны хэрэглэхүүнд үндэслэн тэдгээрийн холбогдох он цагийг Х.Т.Ө 4-3 мянган жилээр баттай тогтоожээ.