• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

ОЛОН БАЙШИН

Дорноговь аймгийн Их хэт сумын нутаг, Бүсийн чулууны ард, Олонгийн усны дэргэд Хэсэг байшин хэмээх газраас зүүн хойш оршдог Олон байшин гэдэг газарт гадна талаараа хэрэмгүй эртний хотын туурь байх бөгөөд тэнд 50 гаруй орон байшингийн нурсан үлдэгдэл бий. Төв барилга байсан болов уу гэмээр гозгор цац хэлбэртэй болсон нэгэн барилгын үлдэгдлийн хоёр талаар болон хойгуур нь тойрч хүрээлсэн барилгуудын ором бий. Зарим барилга нь хэлбэр байдлаараа Хэсэг байшингийн тэндэх барилгуудтай тун адил боловч тойрсон хэрэм байхгүйгээрээ ялгарна.

Судлаачдын тэмдэглэснээр, Барилгын суурийг боржин чулуугаар байгуулаад түүний дээр тоосгон хана өрөхдөө Хэсэг байшинд байгаатай адил хэвтээ болон ташуу өрлөгийг хослуулан хийжээ. Дөрвөлжин зассан, голдоо нүхтэй, хонхорхойтой чулуу олдож байсан нь баганын суурь, ивүүр байсан болов уу гэж үздэг. Чулуугаар хийсэн тэвш мэтийн эд зүйлс, суварга хэлбэртэй байгууламжууд байсан хэдий ч ямар нэгэн бичиг үсэгтэй хөшөөний зүйлс олдоогүй байна.  Нутгийн ардууд Хэсэг байшин болон Олон байшинг хоёуланг нь Тогоонтөмөр хаан үүсгэн байгуулсан хэмээн ярилцсаар ирсэн бөгөөд 300 жилийн өмнө Сайн хун тайж сууж байсан хэмээх мэдээллийг 1821-22 онд энэ нутгаар явж өнгөрсөн Оросын жуулчин Тимковский тэмдэглэсэн байдаг. Мөн 1847 онд энэ нутгаар дайран өнгөрсөн Хятадач эрдэмтэн Палладий Кафаров энд Манжийн хааны хүргэн Хунтайж нутаглаж байсан гэх яриаг сонсжээ.

Энэ бүхнээс үзэхэд Хэсэг байшин, Олон байшин хоёр нь нэгэн цаг үед байгуулагдсан бөгөөд Сайн хун тайж хэмээгч нь Хэсэг байшингийн хөшөөнд  нэр гардаг үзэмчин зон олны Эрдэнэ хунтайж  Дэгэлэй мөн болох нь лавтай ажээ. Тэрбээр албат ардаа дагуулан энд ирж нутаглаж байгаад 17-р зууны сүүл хагаст Манжид эзлэгдэн уугуул нутагтаа буцах үед эзгүйрэн үлдэж хуучирч эвдэрсэн бололтой. Хэдий тийм боловч энэ хоёр дурсгалыг 14-р зууны Тогоонтөмөр хаантай холбон ярих уламжлал нутгийн олны дунд байдаг. Тогоонтөмөр хаан Хятадаас буцаж ирэх үедээ байгуулан сууж байгаад эзгүйрч орхигдсон байсан хуучин ор суурин дээр нь хожим дахин байшин барилга барьж цогцлуулсан байхыг үгүйсгэх аргагүй юм.