• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

ХАЛХ ГОЛ

Монгол улсын зүүн хэсэг, хятадын Өвөр монголын зүүн хойд хэсгээр урсдаг. Голын баруун эрэг нь зүүн эргээсээ өндөр учраас зүүн талаас нь харахад хана хэрэм өрж халхалсан мэт харагддаг. Тийм учраас Халх гол гэдэг нэртэй болжээ. Их Хянганы нуруунаас эх авч, 233 километр урсаад Буйр нуурт цутгадаг. Хөлөнбуйрын дундуур урсаж Монголын газар нутагт орж ирээд, Дорнод аймгийн Халхгол сумын нутгаар урсдаг. Төгсгөл хэсэг нь хоёр салаалдаг бөгөөд нэг нь Буйр нуурын баруун хойд хэсэгт цутгана. Гэтэл нөгөө салаа нь  Буйр нуурын яг хойноос эх авч урсах Орчун голд нийлж явсаар хятадын Хөлөн нуурт цутгадаг.

Халхгол (MНТ -175, 176, 191, 192, 208) Чингис хаан Хархалзан Элээтээс Далан нэмүргэст очоод, тэндээс Халхгол руу явах зуур цэргээ бүртгэж үзвэл 2600 хүн байв.  Чингис хааны бусад албат иргэд Гурван мөрний эх нутагт оторлон өвөлжиж хаваржиж байсныг Ван хан хураан авсан байв.  Чингис хаан  нэг мянга гурван зуутыг авч Халхголын өрнөд этгээдээр нүүж ан хийв. Ийнхүү нүүж явах зуур хүнс олохын тулд ан ав хийхэд Хуйлдар сэцэн шархаа сайн эдгээгүй байтал Чингис хааны ятгасан үгийг үл сонсон зээр гөрөөсөнд довтолж яваад шарх нь үгдэрч наснаас нөхчив. Хуйлдар Сэцэний ясыг Халхголын Ор нугын Хэлтгий хад гэдэг газар оршуулав.

Тэндээс Халхголыг уруудан явсаар Буйр нуурт цутгах уулзварт нутаглаж байсан Хонгирад аймгийг Зүрчидэйн Урууд  цэрэг элсүүлэн дагуулав. Түүний хойтон жил Найман аймаг дайлаар ирэх мэдээ аваад байсан цаг тул Чингис хаан Халхголын Ор нугын Хэлтгий хаданд дахин бууж цэргээ бүртгэн тоолж зохион байгуулалт хийв.

1204 оны хулгана жилийн зуны тэргүүн сарын 16-ны улаан тэргэл өдөр Чингис хаан тугаа тахиад, Найманыг тосч байлдахаар Халхголын адгаас Хэрлэн гол чиглэн морджээ. Чингис хаан 1203 онд Халхголд нутаглаж Ван ханы мөшгөлтөөс зайлж өвөл хаврын довтолгоог няцааж бэлтгэлээ хийсээр байсан билээ.

Халхгол гэдэг нэр 12 дугаар зууны сүүлчээр хэвшчихсэн нэр байсныг “Монголын нууц товчоо”-нд наймантаа дурьдсан байна. Тэгэхээр Халхгол гэдэг нь халх угсаатан, халхчуудтай холбоогүй бүр түрүү үеийн нэр байсан гэдэг нь нотлогдож байна. Халхчууд бүрэлдэн тогтохоос бараг 500 жилийн өмнө Халхгол гэдэг нэр үүссэн байжээ.

Хянганы магтаалд дөрвөн талаас нь өргөн гол урсдаг гэж байдаг. Хянганы давааны баруун хойноос авсан өргөн гол нь Халхгол юм. Монголчууд хаалганы хоёр талын өргөн яс модыг ”халх” гэдэг. Баруун Монголд  хүний нүүрний хамгийн өргөн  хэсэг болох хацрыг одоо ч “халх” гэдэг. Өргөн хувцас, эд юмсыг халхгар, халхавч, халх гэх нь нийт Монгол даяар нийтлэг билээ. Эдгээрээс үзвэл Халхгол ямар ч гантай үед тасардаггүй, өргөн уудам хөндийнүүд нь өвс бэлчээр, хужир мараа, зээр гөрөөс бусад ан амьтан, усны ба ангын шувуугаар баялаг, иймээс ч аялан очиж нутагладаг байжээ.

Тэмдэглэсэн Ч.Буянбадрах