• Богд хааны ордон музей
    ТООРЦОГ

14. МОНГОЛ ЗАН ЗАНШИЛ, СОЁЛЫН ӨВ

ХӨӨМЭЙ

Монгол ардын хөгжмийн өгүүлэхийн эрхтний урлаг бөгөөд маш эрт үүссэн гэдэг боловч одоог хүртэл бий болсон хугацааг нь тодорхойлж чадаагүй байгаа ажээ. Монгол хөөмэй нь олон үндэстэн, ястан тэдгээрийн ахуй амьдрал, бөө мөргөл, шашин шүтлэг, ан гөрөө болон зарим байгалийн үзэсгэлэнт газруудыг өөртөө шингээн аялгуугаараа илэрхийлж, хүн төрөлхтөний оюун санаанд морин хуурын аялгуутай мөн уртын дуутай, ерөөл магтаалтай хослон дуулагдаж хоногшсон гайхалтай урлаг юм.

Зарим судлаачид хөөмэйг “авиа дуурайх урлаг” гэж нэрлэдэг. Хөөмэй бол судлаачдын анхаарлыг нэн ихээр татдаг урлаг юм. Хөөмэйг анх Монгол нутаг, тухайлбал одоогийн Тува орчим үүссэн хэмээн дэлхийн олон судлаачид үздэг бөгөөд хөөмэй үүсэхэд монгол үндэстний байгаль дэлхийгээ шүтэн дээдэлдэг заншил их нөлөөлжээ. Ард түмний хөгжим яруу найргийн мэдрэмж, төвөнхөөр дуулах онцгой чадварын дүнд бий болсон урлаг юм. Хөөмэй монгол газар нутагт өөрийн онцлогийг хадгалан хөгжиж, төрөл зүйлийн хувьд ч хамгийн баялаг болсон байна. Монголын хөөмэйчид дуулах ур чадвараараа дэлхийн судлаачдын анхаарлыг татдаг бөгөөд Ховд аймгийн Чандмань сумынхан бараг тэр аяараа хөөмэйлдөг ажээ.

Хөөмэй нь хос авиагаар дуулагддаг цорын ганц уламжлалт урлаг ажээ. Дотроо олон төрөлтэй бөгөөд монгол хөөмэйд дөрвөн төрөл бий. Цээжний гүнээс гарах аргил аялгуутай төстэйг “хархираа хөөмэй” гэдэг бол амны хөндийнөөс гарах авиаг “исгэрээ”, хамраас гарах авиаг нь “нармай”, хоолой шахаж гарах авиа буюу баритон аялгуутай ойрыг нь “шахай” гэж нэрлэнэ. Балар эрт цагт тэмээ хариулдаг хүмүүс хархираа хэлбэрээр хөөмэйлдэг байжээ. Ингэ буйлахыг дууриаж дуугарснаас хархираа хөөмэй үүсчээ. Ботгоо алдсан ингэ хоолойгоо хяхтнуулан  дуугарч маш гунигтай дуу авиа гарган тэшдэг байна.

Монгол хөөмэйчид хөөмэйлэхдээ шүлэглэдэг бол тува хөөмэй нь шүлэглэдэггүй. Харин бүүвэйн дуу хэлбэрийн шүлгээр хөөмэйлөх нь бий. Хөөмэйг орчин үеийн дуу хөгжмийн бүхий л урсгалд тохируулан аялдаг төдийгүй хөгжмийн бүхий л зэмсгийн аянд хөөмэйлөх боломжтой гэж үздэг. Эдүгээ хөөмэй нь Монгол үндэстний баяр наадам, ахуйн уламжлал, ёс, дэг жаягийн салшгүй хэсэг болжээ.

Домогт өгүүлснээр: Эрт балар цагт нэгэн өнчин хоцорсон бяцхан хүү өндөр уулын хавцлын бэлд гурван жил ганцаар амьдарчээ. Хүчтэй салхи салхилахад хавцлын дунд олон өнгөөр цуурайтах хөг аялгуу үүсдэг байв.  Хүү ганцаар амьдрахдаа зөвхөн байгаль дэлхийд өөрийгөө илэрхийлдэг байсан бөгөөд байгаль дэлхий ч хүүд тусалжээ. Нэгэн өдөр хүү хавцлаас гарах дуу авиаг дууриалган дуугарч, тэр дууг салхи хүмүүст хүргэснээс хойш энэ дууг “хөөмэй” гэж нэрлэсэн байна. 

Эх сурвалж: Монгол орны лавлах