11. МУ-ЫН АЙМАГ, СУМ ДҮҮРЭГ

СҮХБААТАР АЙМАГ

Аймгийн төв Баруун-Урт хот нь Улаанбаатар хотоос 560 километр зайтай. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 82.3 мянган хавтгай дөрвөлжин километр. 2010 оны байдлаар хүн амын тоо 51334, малын тоо толгой 1979800. Тус аймаг нь урд талаараа БНХАУ-тай 485 километр, баруун талаараа Дорноговь аймагтай 165 километр, хойт талаараа Хэнтий аймагтай, зүүн хойт талаараа Дорнод аймагтай тус тус хиллэдэг. Аймгийн нутаг Дорнод Монголын тэгш талын өмнөд хэсгийн үргэлжлэл бөгөөд тал хээрийн бүсэд багтдаг. Нутгийн ихэнх хэсэг нь далайн төвшнөөс дээш 1000-1200 метр өндөрт оршдог. Хамгийн өндөр цэг нь далайн төвшнөөс дээш 1778 метрт өргөгдсөн Шилийн богд уул. 


Сүхбаатар нь ус зүйн мужлалаар ус багатай бүсэд багтах бөгөөд гадаргийн ус ховортой, тогтмол урсгалтай гол мөрөн байхгүй боловч 20 гаруй жижиг нуур, 200-гаад булаг шанд, гол горхи байдаг. Талбулаг, Арын нуур, Рашаант, Эрээн толгой, Далай булаг, Гашуун, Цавчир, Өвдөг, Модонгийн худаг, Цагаан булаг зэрэг рашаан ус олонтой. Байгалийн сонин тогтоц бүхий газар нутаг элбэгтэй.


Дарьганга суманд 200 гаруй сөнөсөн галт уул, Онгон, Дарьганга суманд 127-248 хавтгай дөрвөлжин километр талбай эзлэх Онгон, Молцогийн их элс, Эрдэнэцагаан сумын нутагт улсын дархан цаазат Лхачинвандад уул, Дарьганга, Наран сумын нутагт Баяндулаан, Талын агуй, Лог, Будар, Зараа, Дэлгэрхаан, Харгилтай зэрэг үлэмж талбай бүхий чулуун тогтоцтой нуруу хөндий олон байдгийн дээр чулуужсан яс зэрэг амьтан ургамлын үлдэгдэл бүхий Байшинт, Ходоодын говь, Хорголжингийн тал гэх мэт байгаль түүхийн дурсгалт газрууд бий. Ховор нандин өвс ургамал бүхий байгалийн гоёмсог баян бүрдээс гадна цагаан зээр давхилдсан их талын орон билээ.


Сүхбаатар аймаг нь “Жаахан шарга” уртын дуу, Дарьганга мөнгөн урлал, удамт хурдан хүлэг, байгалийн үзэмж төгс Алтан-Овоо, Шилийн богд уул, Ганга нуур, эртний үеийн түүхийг хүүрнэсэн хүн чулуугаараа алдартай.


1921 оноос өмнө Халхын Сэцэн хан аймгийн Чин вангийн хошуу, Далай вангийн хошуу, Ёст бэйсийн хошуу, Эрх гүн хошуу, Хурц засаг хошуу, Егүзэр хутагтын шавь хошуу гэсэн 6 хошууны нутаг байжээ. 1931 онд Халхын 4 аймгийг 13 аймаг болгон өөрчлөхөд Хэнтий, Дорнод аймагт харъяалагдаж байжээ. 1942 онд засаг захиргааны өөрчлөлтөөр Жавхлант шарга аймаг шинээр байгуулагдаж Дорнод аймгаас 10 сум, Хэнтий аймгаас 4 сумдыг нэгтгэн Мандалын хийдийн сууринд төвлөрчээ. 1943 онд их жанжин Сүхбаатарын нэрэмжит болгож Сүхбаатар аймаг гэж нэрлэх болсон юм. Мөн ондоо аймгийн төвийг Баруун-Урт голын хөндийд шилжүүлэн суурьшуулж “Баруун-Урт” гэж нэрлэсэн байна.


Сүхбаатар аймгийн 7 гайхамшигаар Алтан-Овоо, Шилийн богд, Монголын хүн чулууд, Таван толгойн археологийн цогцолбор, Ганга нуур ба Оргихын булаг, Хунгийн чуулган, Егүзэрийн хийд зэрэг газрууд тодорчээ.


Хунгийн чуулган: Усны шувууд дэлхийн бөмбөрцгийн хойд талаас эхлэн сэрүүсэхээр хүйтэнд шахагдан хоол тэжээл, дулаан нутаг бараадан намрын турш аажмаар урагшилдаг. Энэ урагш чиглэсэн нүүдэл нь Өмнөговь, Дорноговь, Баянхонгор чиглэээр нисэх боломж бараг байдаггүй байна. Яагаад гэвэл тэнд цөл, говийн бүс үлэмж их үргэлжилж нуур цөөрөм байхгүйтэй холбоотой. Монголын нутаг дээгүүр шувууны гурван их зам гардгийн нэг нь Сүхбаатар аймгийн өмнүүр гарах бөгөөд тэнд байх олон нуур цөөрмүүд ажээ. Түүний нэг нь Ганга нуур юм.  10 дугаар сард Сүхбаатар аймаг руу ирэх дотоодын аялагч нарын тоо эрс нэмэгддэг. Жуулчдын үзэх дуртай зүйлүүдийн нэг болоод байгаа үзэсгэлэнт хун шувуудын чуулганыг харах арга хэмжээг сүүлийн үед нэгдсэн зохион байгуулалттай болгохоор тус аймгийн Байгаль Орчин Аялал Жуулчлалын хэлтэс, Дарьганга сумын захиргаа зорьж байгаа ажээ. Жил бүрийн 10 дугаар сарын 7-9-ний өдрүүдэд энэхүү арга хэмжээ нь болох гэнэ. Буцаж буй шувуудын хойноос сүү сааль өргөдөг заншил Монголд огт байгаагүй байна. Шувуудын араас нулимс унагах, харж гиюүрэх зэрэг нь муу ёр гэж үзсээр иржээ. Явж байгаа амьтан үлдэж байгаа бүхний хамаг сайн сайхныг хаман оддог хэмээн үзэж хаалга үүдээ хүртэл хааж түгждэг заншилтай.