• ХУЛАН
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Говь-Алтай, Ээж хайрхан
    ЗАМБА ГҮРВЭЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • ХАР СҮҮЛТ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнийн говь
    НАРИЙН МОГОЙ
    Зургийг Н.Батсайхан
  • ТОЛБОТ ГҮРВЭЛ
    Зургийг С.Далайцэрэн
  • ХАЛИУН БУГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Дорнод Монгол
    ХЯРС
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Дорнод Монгол, Нөмрөг гол
    УЛААН СОНО
    Зургийг Н.Батсайхан
  • ЯНГИР
    Зургийг Окамото Юкио

8. МОНГОЛ ОРНЫ АН АМЬТАН

ОЙН УНТААХАЙ (DRYOMYS NITEDULA PALLAS,1778)

Баг.
Мэрэгчтэн- Rodentia
Овог.
Унтаахайнхан - Gliridae (Myoxidae)

Cтатус: Нэн ховор зүйл. ДБХХ-ны Улаан дансны ангиллын шалгуураар олон улсын хэмжээнд “ховордож болзошгүй” бүс нутгийн хэмжээнд “мэдээлэл тутмаг” хэмээн үнэлэгдсэн.

Таних шинж: Бие 127мм, сүүл 110 мм урт, биеийн жин 59 гр хүрнэ. Эмэгчин эрээсээ биеэр бага. Нуруу хүрэн шаргал боловч ар зоогоороо арай бараавтар. Сүвээ шаргалдуу байснаа хэвэл цайвар шаргал зүсэд аажмаар шилжинэ. Сүүл битүү үстэй, үзүүртээ цацаг үстэй. Нүдийг дайрсан бараан судалтай.

Тархац, байршил нутаг: Европ, Кавказ, Дундад Азийн уулын ой, Казахстаны өмнө хэсгээр тархжээ. Тархацын хамгийн зүүн сэжүүр болох Монгол Алтайн өвөр Булган голын адагт тохиолдоно. Бөхмөрөн голын шугуйд байдаг гэсэн мэдээ бий. Анх 1973 оны V сард Булган голын улсын хилээс дотогш 5 км орчимд тэмдэглэжээ. Навчит ойд голлон амьдардаг боловч ойгүй, сөөгтэй газарт тохиолддог.

Амьдралын онцлог: Модны 4 м орчим өндөрт мал, амьтны үс, ноос, ургамлаар зассан хурилд орогнодог. V сарын эх хүртэл ичдэг мэдээ бий. VI сараас үүрээ барьж, VIII сар дуустал тэндээ амьдарна. Ичээний үүр, ноохойн талаар мэдээ байхгүй. Ичээнээс гарсаны дараа ороо хөөцөлдөн эхэлнэ. Жилд нэг удаа үржилд орж, VI сарын дундуур 3-8 зулзага төрүүлнэ. Шөнийн идэвхтэй боловч, орооны үед өдөр гүйлдэнэ. Идэш тэжээлд ургамлын гаралтай зүйл зонхилно. Зуны улиралд шавжны эзлэх хувь нэмэгдэх ба тэжээлийн үлдэгдлээс шувууны зэм олдож байв. V сард голдуу азарган унтаахай баригддаг. Судалгаанд хамрагдсан унтаахайн 3/1 хоёр удаа өвөлжсөн, үлдсэн хэсэг нь нэг удаа өвөлжсөн байх бөгөөд хоёр өвөлжсөн 32 бодгалийн 6 нь гурван удаа өвөлжсөнийг шүдний элэгдлээр тогтоожээ. Сүргийн насны бүтцээс үзэхэд, гурав хүртэл насална.

Тоо толгой хомсдох шалтгаан: Дэлхийд өргөн тархацтай боловч, монголд цөөн тоогоор тохиолдоно. Хавар, зуны үржлийн үетэй уулын цасны үеэр давхцаж, голын татам усанд авагдсанаас хорогдоно. 1973 онд цөөн байснаа, 1974, 1975 онд нэлээд элбэг болж, 1984, 1985 оны зуны үерийн дараа ихээхэн хорогдсон байв. Эндээс үзэхэд, жил жилийн тоо толгой ихээхэн хэлбэлзэлтэй. Элбэгшсэн үедээ Булган голын татмын нэг га талбайд 20 толгой тохиолдож байв. Бага шар булаг орчмын төгөлд 1988 онд хэд хэдэн хоосон үүр байв. Устах аюулд орсон зүйл.

Хамгаалсан байдал: Амьтны тухай хуульд нэн ховор амьтнаар бүртгэгдсэн. Тархац, нутгийг улсын тусгай хамгаалалттай нутгийн сүлжээнд бүрэн хамруулсан.

Хамгаалах арга хэмжээ: Булган голын тархац нутгийн хамгаалалтыг сайжруулах, голын дагуух бургасыг огтлохыг зогсоож, амьдрах орчинг нөхөн сэргээж, хэвийн өсч үржих нөхцлийг бүрдүүлэх, тархац нутаг, нөөц биологийн онцлогийг нарийвчлан судлах, удмын санг хадгалах.

Dryomys nitedula Pallas, 1778
Rodentia
Gliridae (Myoxidae)
Forest Dormouse

Status: Very rare species. Globally, according to the IUCN Red List Categories and Criteria, the species listed as- Near Threatened; Regional evaluation- Data Deficient.

Distribution and Range; Mountain forests of Europe, Caucasus, Central Asia, and southern Kazakhstan. In Mongolia: estuary of the Bulgan River, Mongolian Altai, which is the eastern limit of the range. First recorded on May 30, 1973 on Bulgan river within 5 km from the state border. There are also records of its distribution in a small boreal forest on the bank of the Bokhmoron River, however encounters are sighted in shrubs.

Habitat: Forested areas, though may occur in areas with bushes and shrubs.

Population and Threats: Despite a wide distribution, the population is small. In spring and summer, mating season coincides with mountain snow melt, which has adversely affected the population fluctuates; low in 1973, abundant in 1974 and 1975. Habitat los though selective logging of willow; Reduced by summer floods in 1984 and 1985. 20 heads/ha could be counted  along the Bulgan River drainage basin. However, in 1988 only a few old nests were found in the vicinity of the Bag Shar Spring.

Conservation efforts: Listed in the Mongolian Law on Fauna as Very Rare. The entire distribution area is included within the NSPAN.

Further Action: Improve conservation efforts of the range along the Bulgan River bank, prohibit logging of willow and bushes along the river bank, implement habitat restoration, create and support natural reproduction and habitation, carry out a complete study of its distribution, resources based on biological and ecological research, preserve gene pool.

Эх зохиол мэдээ: 1. Банников, 1954, 2.Громов нар, 1981, 3. Даваа нар, 1982, 4. Дорж, 1981, 5. Соколов, 1989, 6. Штуббе нар, 1986, 7. Шагдарсүрэн, 1987, 8. Монгол улсын тусгай хамгаалалттай газар нутаг, 1994, 9. Соколов нар, 1996, Эх сурвалж: Монгол улсын Улаан ном, 2013